Van tarieven tot 'bazooka': zo kan de EU zich verzetten tegen Trump

"Chantage", "totaal verkeerd" en "onacceptabel". Europese leiders slaan een hardere toon aan richting de Verenigde Staten nu president Trump vanaf 1 februari een handelstarief van 10 procent wil invoeren voor de landen die meedoen aan een verkenningsmissie op Groenland.

Vanaf 1 juni wordt dat zelfs 25 procent, dreigt Trump. En dat blijft zo 'tot de complete en totale aankoop van Groenland' door Amerika. Nederland is een van die landen en krijgt dus, als er geen diplomatieke of juridische uitweg wordt gevonden, te maken met deze extra hoge heffingen. Ondernemers zetten zich schrap, omdat het zo opnieuw een stuk duurder wordt voor Amerikanen om met Nederland zaken te doen.

Lange tijd koos Europa meer voor de diplomatieke route, maar inmiddels wordt hardop gesproken over tegenmaatregelen. Wat heeft de EU in de gereedschapskist om zich verzetten tegen de Amerikaanse 'chantage' en mogelijk verder militair ingrijpen op Groenland?

Pakket van 93 miljard

Het eerste wordt al in stelling gebracht: handelstarieven. Vorig jaar lag er een lijst klaar, maar die heeft de EU uiteindelijk niet ingevoerd om een grotere handelsoorlog met de VS te voorkomen. 

Diezelfde lijst wordt nu tevoorschijn gehaald. Het gaat om 93 miljard euro aan handelstarieven, die onder meer vliegtuigmaker Boeing, Amerikaanse automakers en makers van sterke drank zouden raken.

Ook de eerder gesloten handelsdeal tussen de EU en de VS kan nog van tafel.

Volgens oud-commandant der strijdkrachten Berlijn is het verstandig dat eerst naar economische tegenmaatregelen wordt gekeken. "We zijn een grote afzetmarkt voor Amerika." En andersom ook. De Amerikanen kopen zelfs meer Europese producten dan wij Amerikaanse producten kopen.

Europa zal steeds een goede afweging moeten maken welk instrument het wanneer inzet, aldus Berlijn. "Het gevaar is dat je iets triggert dat je nu nog niet wil." Tegelijkertijd is het goed om nu met een tegensignaal te komen, na Trumps dreigement, vindt Berlijn.

Verkoop staatsobligaties

Berlijn noemt nog een andere economische maatregel: de verkoop van Amerikaanse staatsobligaties. De EU heeft miljarden aan staatspapier van de Amerikanen in handen. 

Dat betekent dat Europese overheden, bedrijven en pensioenfondsen feitelijk geld lenen aan de Amerikaanse overheid. Een deel van dat staatspapier zouden ze kunnen verkopen. 

Al ligt dat in de praktijk ingewikkeld, zegt Carsten Brzeski, macro-econoom bij ING. "Vooral particuliere beleggers, institutionele beleggers en bedrijven hebben die staatsobligaties. Gaan overheden hen voorschrijven om die obligaties te verkopen?” 

Er kan door alle internationale ontwikkelingen wel een verkoopgolf komen. Maar die is moeilijk af te dwingen, verwacht Brzeski.

Handelsbazooka

En dan is er nog de economische 'bazooka': het anti-dwanginstrument. Dat is een pakket aan zware maatregelen die de EU kan nemen als het economisch onder druk wordt gezet door een ander land om bepaald beleid uit te voeren. De Franse president Macron vindt dat Trumps dreigement daaraan voldoet en gaat de EU vragen om het instrument in te zetten. De Duitse regering steunt die aanvraag.

Het instrument wordt gezien als een bazooka, omdat de EU er alle maatregelen in kan stoppen die ze zelf wil. "Een soort carte blanche voor de Europese Commissie", zegt econoom Brzeski. Zo kunnen er hogere belastingen voor techbedrijven bij zitten, nog hogere handelstarieven of zelfs het volledig ontzeggen van de toegang tot de Europese markt - wat Amerikaanse bedrijven hard kan raken. 

Het spannende is dus dat je tegenstander, in dit geval de VS, niet weet wat er in het pakket zit. Het wordt tot nu toe alleen gebruikt om mee te dreigen, als een soort economisch kernwapen.

Als het dit keer wel wordt ingezet, kan het economisch wel escaleren. “Het gevaar is dat het een negatieve spiraal wordt. Net als bij een kernwapen: als je het allebei inzet, ga je allebei ten onder”, zegt Brzeski. “Als Amerika en Europa maatregelen gaan opstapelen, dan doe je elkaar zoveel economisch pijn. Er zijn dan alleen maar verliezers.” 

Blokkeren van militaire samenwerking

Naast economische tegenmaatregelen, wordt intern overlegd over wat er gedaan kan worden op militair vlak mochten de Amerikanen Groenland daadwerkelijk innemen. Vijf Europese diplomaten vertelden op anonieme basis tegen nieuwssite Politico dat overheden nadenken over het blokkeren van verschillende vormen van militaire samenwerking. 

Zo maakt Amerika vaak gebruik van Europese militaire bases. Ook helpt Europa de Amerikanen regelmatig door bijvoorbeeld fregatten of door inlichtingen te verschaffen. En dan zijn er nog de Amerikaanse bases zelf in Europa: 31 stuks. 

In totaal zijn 67.500 Amerikaanse militairen gestationeerd in Europa, met name in Italië, Duitsland en het VK. Verder koopt Europa nog veel Amerikaanse wapens. Voor al die zaken geldt: je kunt er (gedeeltelijk) mee stoppen.

Wat Berlijn betreft komen dergelijke maatregelen pas in beeld als de Amerikanen Groenland gedwongen hebben ingenomen. En dan nog moet er steeds worden gekeken welk drukmiddel wordt ingezet. 

"Dat is een heel delicaat spel", zegt Berlijn. "Als je zegt: je kan de Duitse vliegbasis Ramstein niet meer gebruiken, dan geef je ze een reden om zich uit de NAVO terug te trekken."

De-escalatie vanwege Oekraïne

De vraag is dan ook of Europa harde maatregelen durft te nemen, economisch of militair, die bij onszelf ook pijn doen. "Het afgelopen jaar hadden we die bereidheid duidelijk nog niet", zegt macro-econoom bij ING Carsten Brzeski. "Europa kiest tot nu toe voor de-escalatie, omdat bij Trump handelsconflicten vaak niet alleen blijven bij handel."

Ook aanstaand premier Rob Jetten pleit voor stevige taal richting Trump: 

De vrees is dat Trump bij een groot conflict met Europa zijn steun aan Oekraïne intrekt. Het gevolg: minder geld, minder wapens en minder bereidheid vanuit de Amerikanen om veiligheidsgaranties te geven aan de Oekraïners. Vooral dat laatste lijkt cruciaal voor een einde aan de Oekraïne-oorlog, waar naar gesnakt wordt.

Diplomatie

Door NAVO-diplomaten wordt daarom flink aangestuurd op diplomatie en het niet bozer maken van Trump. En hoewel nu over en weer wordt gedreigd met economische maatregelen, zal ook bij Europese leiders alles gericht zijn om te de-escaleren.

De komende dagen wordt het jaarlijkse World Economic Forum gehouden in het Zwitserse Davos. Trump is aanwezig met een zware delegatie en houdt woensdag een toespraak. De Denen hebben al laten weten dat zij niet komen.

Verschillende Europese leiders zijn er wel en gaan proberen om de Amerikaanse president op andere gedachten te brengen wat betreft Groenland. NAVO-baas Mark Rutte heeft sowieso een afspraak met de Amerikaanse president. De hoop is dat ook de handelstarieven van Trump en die van de EU van tafel kunnen. 

Maar of de wens om Groenland te bezitten nog uit Trumps hoofd gaat? Ook als de handelstarieven van tafel gaan, zullen Europese landen de gereedschapskist met tegenmaatregelen waarschijnlijk nog niet opbergen.